War correspondent

του Λάμπη Ταγματάρχη

Ποια σχέση έχει ο Άρης, ο θεός του πολέμου, με τον Άρη Μεσσήνη, τον πολεμικό ανταποκριτή και Chief photographer για το AFP στην Ελλάδα ;

Καμία. Εμένα με φωνάζουν Άρη από το Αριστοτέλης. Εκείνος κατοικούσε στον Όλυμπο· εγώ στη Θεσσαλονίκη. Πατέρας του ήταν ο Δίας και μητέρα του η Ήρα. Εμένα πατέρας μου είναι ο Δημήτρης Μεσσήνης, φωτορεπόρτερ, και μητέρα μου, Πέπη Μεσσήνη, δημοσιογράφος.

Κι όμως, και οι δύο ζείτε από τον πόλεμο.

Ναι. Μόνο που εκείνος τον σπέρνει, ενώ εγώ τον πολεμώ.

Πώς γίνατε πολεμικός ανταποκριτής;

Είναι λίγο κληρονομικό.

Σπουδάσατε φωτογραφία;

Στην ουσία είμαι αυτοδίδακτος.

Ποια ήταν η πρώτη σας δουλειά;

Ξεκίνησα ως αθλητικός φωτορεπόρτερ, στα «πολεμικά μέτωπα» των γηπέδων: μπάσκετ, ποδόσφαιρο, βόλεϊ. Μετά μου δόθηκε η δυνατότητα να κάνω πρακτική στο Associated Press,

Ο πατέρας σας έκανε φωτορεπορτάζ;

Ναι. Αρχικά σε ελληνικές εφημερίδες. Όταν ξεκίνησαν οι πόλεμοι στα Βαλκάνια, στο Κόσοβο και στη Βοσνία, συνεργάστηκε με το Ευρωπαϊκό Πρακτορείο Ειδήσεων, το EPA. Μετά τον ζήτησε το Associated Press και εκεί τελείωσε την καριέρα του.

Και η μητέρα σας;

Η μητέρα μου έκανε κυρίως δικαστικό ρεπορτάζ.

Πώς υποδέχτηκαν την απόφασή σας να γίνετε κι εσείς πολεμικός ανταποκριτής;

Η αλήθεια είναι πως τους έπεσε κάπως βαρύ. Αλλά από την άλλη, τι να σου πει κάποιος που έχει κάνει τα ίδια;

Όταν είστε σε αποστολή, τρέμει το φυλλοκάρδι τους;

Φαντάζομαι ναι. Αλλά και το δικό μου τρέμει.

Υπάρχει μυστικό για να επιβιώνεις στην πρώτη γραμμή του πολέμου;

Βεβαίως υπάρχει…Να είσαι τυχερός.

Πώς είναι η ζωή σε μια χώρα που βρίσκεται σε πόλεμο; Δεν εννοώ στην πρώτη γραμμή.

Η ζωή σε μια εμπόλεμη χώρα συνεχίζεται. Δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά.

Δεν υπάρχει ο φόβος του πολέμου;

Ο φόβος υπάρχει. Μετά τον συνηθίζεις. Γίνεται καθημερινότητά σου. Και μέσα σε αυτό συνεχίζεις κι εσύ τη ζωή σου.

Συνηθίζεται  ο φόβος;

Γίνεται κομμάτι της ζωής σου.

Εσείς τον έχετε συνηθίσει;

Ναι, τον έχω συνηθίσει. Φοβάμαι πάντα, αλλά ο φόβος είναι κομμάτι της δουλειάς και της καθημερινότητας εκεί. Το θέμα είναι να μάθεις να πορεύεσαι μαζί του. Να τον χρησιμοποιείς σαν σύμβουλο. Ούτε να σε πανικοβάλλει ούτε να τον εξαφανίσεις τελείως και κάνεις τη μοιραία κίνηση.

Έχετε πει ποτέ στον εαυτό σας: «Μη φοβάσαι, θέλω πολύ αυτή την εικόνα»;

Πάντα γίνεται αυτό. Όταν βάζεις την κάμερα στο μάτι σου, απομονώνεσαι αυτομάτως και χάνεις, έστω και λίγο, την αίσθηση του περιβάλλοντος γύρω σου. Οπότε, το μόνο που σε σώζει, είναι να συγχρονίζει η σκέψη σου την αίσθηση του κινδύνου με το πού βρίσκεσαι και το πώς κινείσαι.

Πως να σας βοηθήσει η σκέψη σας όταν σκάνε βόμβες δίπλα σας;

Οι βόμβες είναι κάτι πιο γενικό. Μπορεί να είσαι σχετικά προφυλαγμένος, αλλά να τύχει η κακή στιγμή.

Να σκάσει εκεί που είστε;

Ναι. Να χτυπήσει το κτίριο όπου καλύπτεσαι, να πέσει το κτίριο στο κεφάλι σου, και τελείωσες.

Στην πρώτη γραμμή;

Αυτό που λέμε street fight, με κανονικά όπλα. Εκεί ένα λάθος βήμα μπορεί να σου στοιχίσει τη ζωή. Εκεί μπορεί να σου στοιχίσουν τα πάντα: το πάθος σου, η άγνοια, ο πανικός.

Το έχετε ζήσει αυτό;

Έχω δει ανθρώπους, συναδέλφους, την ώρα που οι σφαίρες σφυρίζουν γύρω μας, δίπλα μας, να αρχίζουν να τρέχουν χωρίς να ξέρουν πού πάνε. Να βρίσκονται σε σοκ.

Πόσο κοντά στην πρώτη γραμμή μπορεί να φτάσει ο πολεμικός ανταποκριτής; Δίπλα στον πολεμιστή;

Ακριβώς. Δείτε τις φωτογραφίες μου.

Σας αφήνουν δηλαδή;

Το θέμα είναι τι πρόσβαση μπορεί να σου δώσουν και πόσο επιλέγεις εσύ να πλησιάσεις.

Αν σας δοθεί πρόσβαση;

Εγώ το ζυγίζω. Αλλά σχεδόν πάντα, με μεγάλο ρίσκο, καλύπτω το θέμα.

Πόσο εύκολο ή δύσκολο είναι να σηκώνεσαι το πρωί και να πηγαίνετε στην πρώτη γραμμή; Πάτε και γυρίζετε ή μένετε εκεί;

Εξαρτάται από τις συνθήκες. Αν μπορώ να φύγω, θα φύγω. Προτιμώ να κοιμηθώ τρεις ώρες λίγο πιο ήσυχος, παρά να μείνω κάπου όπου μέσα στη νύχτα μπορεί να γίνει μια επιδρομή, μια έφοδος, και να σκοτωθείς, η να σε απαγάγουν.

Σας έχει συμβεί να μπαίνει ο εαυτός σου σε συναισθηματικές παγίδες, να τα χάνεις, να λέτε μέσα σας: «Τι θέλω τώρα εδώ;»

Είναι κάτι που το συνειδητοποιείς από την πρώτη στιγμή. Όταν έχεις να κάνεις με θάνατο, και μάλιστα με θάνατο άδικο, αυτό είναι βίαιο και τραυματικό. Οι στρατιώτες είναι εκεί είτε από επιλογή είτε επειδή είναι δουλειά τους να πολεμούν σε τέτοιες συνθήκες. Ο άμαχος πληθυσμός, τα σκοτωμένα παιδιά, τα κομματιασμένα πτώματα, ο ξεριζωμός — αυτές είναι συνθήκες που κανείς δεν μπορεί να τις συνηθίσει.

Ούτε να τις έχει επιλέξει.

Σαφώς. Εκεί σπας μέσα σου. Μετά παλεύεις με τον εαυτό σου. Με αυτό που έχεις διαλέξει. Με τον σκοπό που έχεις βαλθεί να υπηρετήσεις. Γιατί υπάρχει σκοπός ζωής.

Ποιος είναι ο σκοπός;

Κάνουμε πολεμικό ρεπορτάζ για αντιπολεμικούς λόγους. Θέλουμε να αφυπνίσουμε τη συνείδηση του κόσμου. Να καταλάβουν οι εφησυχασμένοι τι είναι ο πόλεμος και ποια είναι τα δεινά του.

Να μεταδώσετε τη φρίκη του πολέμου, για να φύγει όσο γίνεται πιο μακριά από τις ζωές των ανθρώπων;

Ναι. Να μην «τσιμπάει» ο κόσμος σε αυτούς που προσπαθούν να του πουλήσουν πόλεμο. Γιατί στον πόλεμο την πληρώνει σχεδόν πάντα ο λαός. Ο άμαχος πληθυσμός.

Ξαναρωτώ: αντέχεται αυτό;

Δεν γίνεται να μη λυγίσεις. Εγώ σφίγγω τα δόντια. Πιστεύω σε αυτό που κάνω, στην αξία του και στον σκοπό του. Μου έχει τύχει να βγάζω φωτογραφίες και να κλαίω. Να τραβάω και να είμαι τόσο οργισμένος που να θέλω να τα σπάσω όλα γύρω μου. Αλλά η στιγμή επιβάλλει την καταγραφή, τη μετάδοση της πληροφορίας. Της φρίκης.

Υπάρχουν φωτογραφίες που έχετε βγάλει και δεν έχουν δημοσιευθεί;

Πάρα πολλές φωτογραφίες δεν έχουν παίξει στα μέσα ενημέρωσης.

Πόσα διεθνή πρακτορεία υπάρχουν;

Τρία μεγάλα στον κόσμο: το Agence France-Presse, το Reuters και το Associated Press.

Και αυτά μοιράζουν τις φωτογραφίες;

Δεν τις μοιράζουν. Τα πρακτορεία παράγουν το υλικό. Είμαστε η πηγή της είδησης. Τα μέσα ενημέρωσης —sites, εφημερίδες, κανάλια— είναι συνδρομητές μας. Από το υλικό που τους προσφέρεται επιλέγουν ό,τι θέλουν.

Θα λέγατε ότι τα ΜΜΕ επιλέγουν γενικά εύπεπτες εικόνες ;

Συνήθως ναι, γιατί φοβούνται να μη σοκάρουν το μάτι των αναγνωστών τους. Τώρα, πόσο μπορεί ένα μάτι να σοκαριστεί από την αλήθεια, είναι κάτι που πρέπει να το δουλέψουμε. Γιατί αυτό που γίνεται είναι αλήθεια, δεν είναι ψέμα. Κι εμείς αυτό ακριβώς θέλουμε: να σοκάρουμε τον αναγνώστη για να καταλάβει τι συμβαίνει στον κόσμο, πέρα από το όμορφο, προστατευμένο περιβάλλον του σπιτιού του.

Πόσα χρόνια είστε πολεμικός ανταποκριτής;

Είκοσι επτά χρόνια στη δουλειά. Δεκαεπτά ως πολεμικός ανταποκριτής. Βάλε και το «αγροτικό» στο αθλητικό.

Και το αθλητικό τότε έμοιαζε με το πολεμικό;

Βέβαια. Αλλά πιο πολεμική συνθήκη από το να οδηγείς μηχανάκι στο κέντρο της Αθήνας δεν υπάρχει.

Πόσους πολέμους έχετε καλύψει;

Έξι πολέμους, αρκετές φορές τον καθένα.

Έχετε μετρήσει απώλειες φίλων και συναδέλφων;

Έχω χάσει φίλους αδελφικούς. Στην Ουκρανία έχασα το ζευγάρι μου, ένα παλικάρι τριάντα δύο χρονών, από μια ρουκέτα. Έχω χάσει και έναν άλλον αδελφικό φίλο: τον James Foley, τον πρώτο δημοσιογράφο που αποκεφάλισε δημόσια το ISIS, μπροστά στην κάμερα. Τον είχαν απαγάγει και ενάμιση χρόνο τον ψάχναμε. Μετά αποφάσισαν να του πάρουν το κεφάλι on camera.

Σας βοηθούν οι εμπόλεμοι στη δουλειά σας όταν σας βλέπουν με το PRESS πάνω στα αλεξίσφαιρα γιλέκα;

Είσαι ο καλύτερος στόχος για την απέναντι πλευρά. Επίσης είσαι πολύ καλός στόχος απαγωγής για λύτρα. Αυτό συνέβαινε πολύ στη Μέση Ανατολή με το ISIS. Και ας μην ξεχνάμε τι γίνεται ακόμα και τώρα. Στον Λίβανο, μόλις πριν λίγες μέρες, σκότωσαν στοχευμένα μια δημοσιογράφο.

Και οι κανόνες εμπλοκής;

Οι κανόνες που υποτίθεται πως υπάρχουν, ότι δήθεν δεν πειράζουν τη δημοσιογραφική κοινότητα, είναι λόγια που λέμε εμείς εδώ, στο σπιτάκι μας. Όταν πας στο πεδίο, δεν υπάρχουν κανόνες. Δεν υπάρχουν μη στόχοι. Τα σχολεία, τα νοσοκομεία, οι δημοσιογράφοι, οι άμαχοι, οι πάντες μπορούν να γίνουν στόχος.

Και «το δίκαιο του πολέμου»;

Αυτό είναι ανέκδοτο…

Γιατί χτυπούν σχολεία, νοσοκομεία;

Γιατί όταν σε κυνηγούν, πρέπει κάπου να κρυφτείς. Αν κρυφτείς σε νοσοκομείο ή θεωρήσουν ότι κρύφτηκες σε νοσοκομείο, δεν υπάρχει έλεος.

Από τότε που γίνατε πολεμικός ανταποκριτής, σας αφορά περισσότερο η ειρήνη;

Εννοείται. Αλλά έχω γίνει και πολύ πιο εξοργισμένος άνθρωπος με αυτά που ζω.

Θυμάστε την πρώτη σας αποστολή;

Ήμουν στην Αίγυπτο, μόλις είχε πέσει ο Μουμπάρακ. Μετά έγινε το πραξικόπημα, βγήκε ο στρατός στους δρόμους και, ταυτόχρονα, ξεκινούσε η «Αραβική Άνοιξη» και ο εμφύλιος στη Λιβύη. Κάλυπτα τα γεγονότα στην Αίγυπτο και πήγαινα κάθε μέρα στα σύνορα με τη Λιβύη για το προσφυγικό. Από τα σύνορα βρέθηκα στην καρδιά του εμφυλίου στη Λιβύη για να καλύψω  το κενό ενός συναδέλφου που τον είχαν απαγάγει οι κανταφικοί για λύτρα.

Ποια είναι η πιο δύσκολη στιγμή που έχετε ζήσει; Αυτή που ήταν σαν εφιάλτης.

Οι δύσκολες στιγμές είναι αυτές στις οποίες έχεις γλιτώσει από τύχη. Είναι πάρα πολλές. Αλλά συναισθηματικά, οι πιο δύσκολες είναι όταν βλέπεις σκοτωμένα παιδιά, ειδικά όταν έχεις κι εσύ παιδιά σε αυτές τις ηλικίες. Αυτό δεν αντέχεται. Και δεν το ζω μόνο στους πολέμους. Το ζήσαμε πολύ καλά και στο προσφυγικό εδώ στην Ελλάδα, στα νησιά, με τα πνιγμένα μωρά που ξέβραζε η θάλασσα.

Εκτός από τις συναισθηματικά δύσκολες στιγμές;

Έχω γλιτώσει πολλές φορές στην πρώτη γραμμή. Έχω πέσει ακόμα και σε ναρκοπέδιο και έπρεπε να σηκωθώ και να βγω. Κάθε βήμα ήταν σαν..

Ρωσική ρουλέτα;

Ακριβώς. Έχω παγιδευτεί και από sniper -από ελεύθερο σκοπευτή-και από εκρήξεις.

Πώς καταλάβετε ότι έχετε παγιδευτεί;

Όταν περάσει η πρώτη σφαίρα μπροστά σου, ακούσεις τον ήχο της στην καρδιά σου, όταν «κάψει» το πρόσωπό σου και πέσεις κάτω. Μετά ακούς πάλι «πανγκ, πανγκ» στους τοίχους γύρω σου. Είσαι καλυμμένος και λες: «Αυτό ήταν.. τελείωσε».

Και από τις εκρήξεις;

Σκοτώνονται άλλοι δίπλα σου κι εσύ επιζείς μόνο από τύχη. Ξέρεις ότι αρκεί ένα θραύσμα για να σε κόψει στη μέση, να σου κόψει ένα πόδι ή οτιδήποτε.

Γενικά είστε τυχερός άνθρωπος;

Εγώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου τυχερό. Αλλά εκ του αποτελέσματος, φαίνεται πως είμαι πολύ τυχερός.

Υπάρχει μια εικόνα ή μια ιστορία από τον πόλεμο που δεν σας έχει εγκαταλείψει;

Είναι πάρα πολλές. Δεν είναι μία. Είναι τόσα πολλά πια. Το συναίσθημα του στο ναρκοπεδίο για παράδειγμα. Να μη μπορείς να πας ούτε μπροστά ούτε πίσω. Αυτό είναι εφιάλτης.

Είναι πιο επικίνδυνοι οι εμφύλιοι πόλεμοι;

Οι εμφύλιοι είναι πιο αιματηροί με περισσότερο μίσος.

Τι δεν έχω καταλάβει εγώ για τον πόλεμο, που το έχετε καταλάβει εσείς;

΄Ο,τι κανένας πόλεμος δεν γίνεται για το συμφέρον του λαού. Και ο λαός είναι ο μόνος που πληρώνει τις συνέπειές του.

Ποιο είναι το μεγαλύτερο ηθικό δίλημμα που έχεις αντιμετωπίσει ως πολεμικός ανταποκριτής;

Όταν πρέπει να απαθανατίσεις αμάχους σε προσωπικές στιγμές.

Μια δύσκολη στιγμή;

Ένας πατέρας που κρατάει το νεκρό παιδί του. Μια μάνα που κλαίει πάνω από τον τάφο του παιδιού της. Από τη μία κάνεις την εικόνα για να μη το ζήσει κανείς άλλος στον κόσμο. Από την άλλη μοιάζει σαν να μην τη σέβεσαι.

Πώς επιστρέφετε στην κανονικότητα μετά από μια αποστολή;

Αυτό είναι δύσκολο. Θέλεις μέρες για να συνειδητοποιήσεις ότι γύρισες πίσω στον δικό σου κόσμο, που είναι τελείως διαφορετικός.

Γυρίζετε πιο σοφός;

Ναι. Αλλά αυτή τη σοφία δεν μπορείς εύκολα να τη μοιραστείς. Αυτό είναι το δύσκολο. Μαθαίνεις ότι η πραγματική αξία της ζωής είναι να ξυπνήσεις, να δεις την ανατολή, να δεις το ηλιοβασίλεμα, να έχεις ένα πιάτο φαγητό και να αναπνέεις. Αυτή είναι η αξία της ζωής.

Γυρίζεις εδώ, στον δικό σου κόσμο, και ακούς προβλήματα του τύπου: «Δεν πιάνει καλά το Wi-Fi, δεν έχει απόψε καμιά καλή ταινία η τηλεόραση».

Όταν ακούτε έναν ήχο στη μάχη, καταλαβαίνετε από τι όπλο είναι;

Ναι. Γιατί τον έχω νιώσει αυτόν τον ήχο.

Και τι χρώμα έχει;

Τι σημασία έχει. Όλοι οι ήχοι που ακούς στον πόλεμο είναι αδέλφια του θανάτου. Όταν είσαι από την πλευρά που πυροβολούν, ο ήχος είναι κούφιος και δυνατός. Όταν  είσαι από την πλευρά που σε πυροβολούν  και σκάνε γύρω σου οβίδες ή όλμοι, ο ήχος είναι ξερός και βαθύς.

Αλλάζει  η συμπεριφορά των  ανθρώπων  στον πόλεμο;

Λένε πως ο άνθρωπος ανήκει  στο ζωικό βασίλειο. Ε, λοιπόν πιστεύω πως ο άνθρωπος είναι  το πιο κακό ζώο στον πλανήτη.  Τα ζώα σκοτώνουν για την επιβίωση ενώ οι άνθρωποι για συμφέρον.

Γιατί στον πόλεμο αυτό φωτίζεται καλύτερα;

Γιατί κυριαρχεί η αίσθηση της δύναμης και της ατιμωρησίας. Στον πόλεμο δεν υπάρχει τιμωρία. Και εκεί βλέπεις τη φύση του ανθρώπου χωρίς αναστολές.

Αν τα πετούσα όλα αυτά που μου είπατε  και σας ζητούσα μόνο πέντε λέξεις, ποιες θα ήταν αυτές;

Όλα στον πόλεμο είναι προπαγάνδα, εκτός από τους νεκρούς.

Σας ευχαριστώ πολύ.

Κι εγώ σας ευχαριστώ.